۱۳۹۱ اسفند ۲۹, سه‌شنبه

First Iranian Traditional Folk Entertainer: Haaji Firooz

      
Haaji Firooz is the most famous among the traditional folk entertainers, who appears in the streets and alleys of the cities in Iran in the days preceding the Iranian New Year known as Know Rooz, aka Nowruz (NR). In this article the story of Haaji Firooz as the First Iranian Traditional Folk Entertainer will be studied and discussed. 
His different names
Haaji Firooz (HF) is also known as Haji Firuz, Hajji Firouz, Haaji Nowruz, Hajji Piruz, Khawja Piruz, and many others. It should be noted that Haaji or Haji in here is just a form of address and has nothing to do with the Islamic Hajji, like using 'sir' to address a gentleman in English without the person being a knight in the technical sense.
 How he entertains people
HF entertains people by singing traditional songs and dancing and playing his tambourine. He blackens his face, wears very colorful clothes, usually but not always red, and always a hat that is sometimes long and cone-shaped. People of all ages gather around him and his troupe of musicians and listen to them play the drum, saz or kamancheh and dance. Those who are impressed with the troupe's performance shower it with coins and paper money.
Sometimes HF appears with a group of friends and relatives. Uncle Nowruz (in Persian: Amou Nowruz), a distant relative of HF is responsible for giving gifts to the children much like Santa Claus. (Iranian author Naser Enghetaa believes that the correct term for that relative is Baba Nowruz). He makes their wishes come true and ensures that they are happy and healthy for many years to come.
Often, some well-to-do Iranians invite HF and his group to their home to perform for their wife and daughters who would otherwise never see them in action on the streets and alleyways. Here the group plays popular folk music, performs a variety of comic routines, and tells jokes. At the end of the performance the group is invited to a delicious NR meal and is nicely compensated for their contribution with the NR gift, in Persian: Eydi 
His songs
His songs, which are quite traditional in wording and melody, are also very short repetitive ditties. Here are some samples of those songs:

 Haji Firouz-eh / Saal-i ye rooz-eh حاجی فیروزه / سالی یه روزه
Hameh midunan / Manam midunam همه میدونن / منم میدونم
Eyd-e Nowruz-eh / Saal-i ye rooz-eh عید نوروزه / سالی یه روزه
(It's Haji Firouz / only one day a year
Everyone knows / I know as well
It is Nowruz/ It's only one day a year)

 Arbaab-e khodam salamo aleykom, ارباب خودم سلام و علیکم
Arbabe khodam sareto bala kon! ارباب خودم سرتو بالا کن
Arbabe khodam be man niga kon, ارباب خودم به من نگا کن
Arbabe khodam lotfi be ma kon ارباب خودم لطفی به ما کن
Arbabe khodam boz boze Ghandi ارباب خودم بز بز قندی
Arbabe khodam chera nemikhandi? ارباب خودم چرا نمی خندی؟
(Greetings my very own lord
Raise your head my lord
Look at me, my lord
Do me a favor, my lord
my very own lord, the billy goat
Why don't you smile, my Lord)

 Beshkan beshkaneh, beshkan! بشکن بشکنه، بشکن
man nemishkanam, beshkan! من نمیشکنم، بشکن
Inja beshkanam yaar geleh dareh اینجا بشکنم یار گله داره
unja beshkanam yaar geleh dareh اونجا بشکنم یار گله داره
in siahe bichareh cheghadr hoseleh dareh این سیاه بیچاره چقدر حوصله داره
Various hypotheses on the origin of Haaji Firooz
1. Iranian scholar Ali Akbar Dehkhoda wrote that, “HF is a person who blackens his face, plays tambourine, and sings. He entertains people and his messages for them are that the spring has arrived and the Iranian New Year is in the corner. He may resemble Santa Claus”.
2. In an Interview, Iranian film director and researcher Bahram Bayzai said that Ancient Iranians believed that there were some guardian angels called as Farvashi. HF most likely represents the Farvashi of joy and celebration and he is a distinct pedlar (in Persian: Doureh Gard) who also sings and brings happiness.
3. Iranian author and poet Mahmud Kianush noted that, “The traditional herald of the NR season is called HF. He symbolizes the rebirth of the Sumerian god of sacrifice, Domuzi, who was killed at the end of each year and reborn at the beginning of the New Year”.
4. Iranian author and researcher Mehrdad Bahar (MB) wrote that the figure of the HF is derived from ceremonies and legends connected to the epic of prince Siavash, which are in turn derived from those associated with the Mesopotamian deities of agriculture and flocks, Tammuz (Sumerian:Dumuzi). Later , he claimed that HF’s blackened face symbolizes his returning from the world of the dead, his red clothing is the sign of Siavash’s red blood and the coming to life of the sacrificed deity, while his joviality is the jubilation of rebirth, typical of those who bring rejuvenation and blessing along with themselves .He speculated that the name Siavash might mean "black man" or "dark-faced man" and suggests that the black part of the name may be a reference either to the blackening of the faces of the participants in the afore-mentioned Mesopotamian ceremonies, or to the black masks that they wore for the festivities. MB, however, failed to produce any reliable sources.
5. In his article on traditional Iranian New Year or NR, Iranian scholar Iraj Bashiri wrote that, “The month during which Nowruz celebrations are held is an extraordinary time in the life of the community. In ancient times this aspect of NR was so prominent that the mayors of towns were literally displaced by the most victorious person in carrying out the commands of Ahura Mazda and his six holy immortals. This victorious (Piruz) Khawaja or lord was given the rule of the realm for the period. As a part of his duties, Khawaja Piruz saw to it that all the people of the realm were provided with the amenities and joy that were due them”.
6. Iranian scholar Mahmoud Omidsalar referred to HF as a character of traditional Iranian minstrel.
7. In an online article, Iran Zamin Website referred to HF as a person who can bring joy and laughter to the Iranians and their families during NR holydays. Here is a part of that article: “The appearance of HF is related to creating a happy atmosphere in the families. The New Year’s Day must begin with joy, happiness and laughter so that during the rest of the year the families will continue to be happy. If the families are not happy, the Farvahars who are guests of the families will leave the households which may result in the loss of abundance and blessings from the household. It is for this reason that during these days there are people with funny makeup and joyful songs who will bring laughter and joy to families and with their comical jests and songs bring laughter to houses, streets and market places”.
8. The Website of Historical Iran (WHI) speculated that, "Another theory about the origin of HF is that he represents Pirooz Nahavandi (PN), an Iranian soldier who served under Commander Rostam Farrokhzad. Taken captive as a slave by the Arabs, Pirooz, a Zoroastrian, gradually earned the Arabs’ trust by expressing an interest in Islam. As a result, he managed to get lose enough to Omar to assassinate him. His captivity in Saudi Arabia could have earned him the title Haji, while the lack of the letter P in Arabic would have changed his name to Firooz. His referring to his master in the course of his singing hints at his captivity and slavery while his jubilant nature and almost taunting tone of his, questioning his master why he isn’t laughing, would represent the celebration of avenging the Persian defeat at the hands of the Arabs". Similar online stories on PN have been also published by Wikipedia Encyclopedia. Both WHI and Wikipedia, however, did not introduce any documentary support for the notes on PN.
9. In an interview, Iranian author Massoume Price noted that, “Ancient Zoroastrians believed that every living being had a guardian angel, and they called them Farvashi. They believed their Farvashi would again descend to Earth for a reunion with its counterpart. So they believed that these spirits were coming down. Everybody did spring-cleaning. They cooked lots of food and even drinks. They had wine. They prepared all these for the spirits to come and consume. They burnt fires on the rooftops and also outside their doors, basically to make sure that the spirits knew they were ready to receive them and also because fire is a protector. They wanted to make sure that the forces of Ahriman did not attack spirits. They had many of parties and shows. Performing arts were very popular at the time in Iran, and they actually played a lot of the mythologies and stories, especially in respect to NR. For example, what we have today as HF, was the ancient protector of the dead, and that’s why he has a black face and red clothes. People would dress up in red and darken or blacken their faces, pretending that they were coming back form the underworld, from the world of the dead”. 
Epilogues 1. More research works are needed to elucidate the true origin and historical background of HF.
2. In addition to his various performances, HF may be also a messenger (in Persian: Aavarandeh-e Payam) for the feast of Chaar Shanbeh Souri since in some of the older songs he used to sing that, “I’m Haji Firooz and I’m also igniting the fire (in Persian: Haaji Firoozam man, Atash Afroozam man)”3. Listen to one of the old song on HF as performed by a group of Iranian singers here
نوروز پیروز
Manouchehr Saadat Noury, PhD 
Originally published online on 15 March 2011 
ReferencesBashiri, I. (2001): Online Article on the Persian Nowruz
Bayzai, B. (2009): Online Interview on the Origin of Haaji Firooz (in Persian)
Dehkhoda, A. A. (2009): Online Definition of Haaji Firooz,(in Persian Dehkhoda Dictionary, Loghat Nameh-e Dehkhoda)
Esfandiari, P. (2004): Online Interview with Massoume Price on Philosophy of Iranian New Year
Enghetaa, N. (2009): Online Note on the Origin of Haaji Firooz (in Persian)
Historical Iran Website (2011): Online Article on Haji Firouz
Iran Zamin Website (2004): Online Article on Haji Pirooz (Haji-Firooz)
Kianush, M. (2004): Online Article on the New Year's Ceremonies and Traditions
Omidsalar, M. (2002): Online Article on Haji Firuz
Saadat Noury, M. (2010): Online Article on Happy Moments of the Iranian New Year (Know Rooz)Saadat Noury, M. (2011): Various Articles on Persian Culture & First Iranians
Wikipedia Encyclopedia (2011): Online Articles on Hajji Firuz (in English & Persian)
Wikipedia Encyclopedia (2011): Online Notes on Pirouz Nahavandi and Abu-Lu'lu'ahYoutube Website (2011): Song of Haaji Firooz by a group of Iranian singers (in Persian)


Read more on FIRST IRANIANS

۱۳۹۱ اسفند ۲۳, چهارشنبه

یاد نامه ها : ٧ - یاد نامه ی نصرت رحمانی


ماجرای زندگی او : نصرت رحمانی در دهم اسفند سال ١٣٠٨ در پامِنار ، یکی از محله‌های قدیمی شهر تهران متولد شد. پدر او اسدالله رحمانی و مادر او فاطمه ميرزا خانی بودند. نصرت رحمانی در اين مورد می نویسد : « پدر_ قهرمانی نداشته ام تا لقبش را با زنجیر به کت های خسته ام ببندم و در سنگلاخ ها بدوم ، تا هرجا سخن بر سر نام می رود ، با تمام نیرویم فریاد بکشم که پسر فلان الدوله هستم. ولی اگر لازم باشد می گویم نام پدرم اسدالله بود. من نمی دانم زاده ی یک قانونم یا پدیده ی یک عشق. آنچه می دانم این است که سحر یکی از شب های اسپند ماه ١٣٠٨ سپیده در چشم هایم ریخت و تهران مرا در لای چنگ های خویش گرفت».
نصرت رحمانی پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در  دبستان ناصرخسرو  و تحصیلات متوسطه در  دبیرستان ادیب ، ابتدا به هنرستان نقاشی و سپس به مدرسهٔ پست و تلگراف رفت که ریاست آن را زنده یاد پژمان بختیاری غزل سرا ی مشهور به عهده داشت. پژمان بختیاری خیلی زود به استعداد شاعرانهٔ نصرت پی برد و تهیهٔ روزنامهٔ دیواری مدرسه را به عهده ی او گذاشت. نصرت رحمانی چند سالی نیز در وزارت پست و تلگراف کار کرد و سپس به کار در رادیو ایران و روزنامه نگاری پرداخت. از آغاز دهه ی بیست ، سرودن شعر را آغاز نمود و در دهه ی سی به مرز شهرت رسید. نصرت رحمانی از نسل سرایندگانی است که در دوره ها ی پر تلاطم شعر معاصر ایران حضوری فعال داشته است. او از جمله نخستین سرایندگان عصر ماست که زبان مردم کوچه و بازار را وارد شعر و سروده کرد.

فعالیت های روزنامه نگاری او : نصرت رحمانی در مجلات هفتگی فردوسی ، تهران مصور ، سپید و سیاه ، امید ایران و..... فعالیت نمود. مدتی نیز مسئول صفحات شعر مجله زن روز بود. علاوه بر سرودن شعر ، گهگاه داستان نویسی هم می کرد و این داستان ها را با نام مستعار "لولی" و "ترمه" در مجلات هفتگی انتشار می داد.

نوشتار ها و آثار او : از نصرت رحمانی آثار زیر چاپ شده است : کوچ ١٣٣٢ - کویر ١٣٣٣ - ترمه ١٣٣٦ - مردی که در غبار گم شد ١٣٣٧ - میعاد در لجن ١٣٤٦ - حریق باد ١٣٤٩ - درو ١٣٤٩ - شمشیر معشوقه قلم ١٣٦٧ - پیاله دور دگر زد ١٣٦٨ – در جنگ باد ١٣٦٩ - گزینه ی اشعار ١٣٧٠ - آوازی در فرجام ١٣٧٤ – آبروی عشق "عاشقانه ها" ١٣٨١ – بیوه ی سیاه  " شعرهای چاپ نشده " ١٣٨١ که به همت آرش رحمانی فرزند نصرت به چاپ رسیده است.

نظریات او درباره ی دوران درد و یأس و شکست و آوارگی : "یکی از دلایلی که من با اولین کتابم «کوچ» اینطور مشهور شدم، این بود که من صدای این نسل را فریاد زدم. «کوچ» بیان برهنه، اما هنری و شعر شکست بود. ما در سال ۳۲ شکست خوردیم اما هرگز از آرمان‌های خودمان دل نکندیم. نه در شعرمان و نه در زندگیمان. ما الفبای خواندن را در حزب توده یاد گرفته بودیم. بعد از ۳۲ ، ما از حزب توده سر خوردیم. دیدیم حزب ، یک سراب بوده است اما آن آرمان خواهی در ما ماند و مانده است و می‌ماند. بعد از ۳۲ ، عده‌ای خودشان را فروختند به دستگاه، رفتند آن طرف. عده‌ای هم رفتند بساز و بفروش شدند! ما ماندیم با آرمان‌های خودمان، تا حقیقت، آزادی، عدالت و انسانیت را پاس داریم و شکست خودمان را بسرائیم، از یأس خود علیه نظم مستقر حربهٔ اعتراض بسازیم. اما شکست سبب آن شد که ما به درون خودمان، به کنه وجودمان نگاه کنیم. مثل «کافکا». همین جا بود که از نیما جدا شدیم. ما میراث دار «هدایت» بودیم که به ما نزدیک‌تر بود. از همه آگاه‌تر و زود‌تر از همهٔ ما مسائل را فهمیده بود. نوشته بود و آن آخر کار هم آخرین اعتراض خود را به صورت خودکشی به چهره ما ترکاند.
شکست سبب شد که ما، ما که مبارزان جوان آن دوره بودیم و یکسره در خدمت آرمان‌های مبارزه، تبدیل بشویم به مشتی آوارهٔ خیابان‌ ها و میخانه‌ ها و قهوه خانه ‌ها. امید، شاهرودی، سپهری، شاملو، نادر‌پور، شیبانی در آن فضای درد و یأس و شکست و آوارگی، به تهران سر ریز شدند تا ما شویم (آخر کسی نبود حالمان را بپرسد). درباره خودم جایی نوشته‌ام که نصرت رحمانی از جمله بیماری‌هایی ست که در هر قرن یک نفر به آن مبتلا می‌شود! ما شاعران، آدم‌های دیوانه، یاغی، و به هر حال غیر عادی هستیم و در میان شاعران، پدیدهٔ «رحمانی»‌‌ همان طور که گفتم، اپیدمی ناشناخته‌ای بود. در آن فضای بعد از ۳۲ کسی آمده بود که صدای تازه‌ای داشت. زبان کوچه و بازار را به کار می‌برد. مسائل، آدم‌ها و فضای زندگی شهری مردم عادی و روشن فکران را تصویر می‌کرد. علیه اخلاقیات حاکم، علیه ریا و دروغ شورش می‌کرد. از سقاخانه‌ ها و کوچه‌ها، مساجد و بازار‌ها و حتی از «شهرنو» تصویر می‌داد. از واقعیت‌هایی که دیگران یا نمی‌دیدند یا نمی‌خواستند ببینند! از زندگی و از مردم و از شکست. از نسلی از دست رفته.
شعر من رنگ ملی داشت در آن روزگار. همیشه گفته‌ام: در هنر باید رنگ ملی، دید جهانی، و تکنیک علمی با هم جمع شوند. هر کدام که نباشند، پای اثر هنری می‌لنگد. ما نسلی بودیم که یأس و درد و شکست و دربه دری و آوارگی کشیده بود. و من صدای این نسل بودم".

نوشتار هایی در باره ی او : در باره ی زنده یاد نصرت رحمانی دو کتاب به چاپ رسیده است : ١ - "از نقطه تا خط "  مجموعه نقد و نظر درباره نصرت رحمانی بکوشش محمود نیکویه ـ رشت ، ١٣٧٨: انتشارات طاعی ٢ - "خدا غم را آفرید ، نصرت را آفرید"  زندگی و شعر نصرت رحمانی به قلم مهدی اخوان لنگرودی ـ تهران ،  ١٣٨٠ : نشر ثالث.

ویژگی سروده های او : نصرت رحمانی از شاعران نوگرای پس از نیما یوشیج و به عبارتی از شاعران دوره انتقالی شعر معاصر اولین مجموعه شعر خود «کوچ» را در سال ۱۳۳٢ به چاپ می رساند. او در این مجموعه و همچنین در مجموعه بعدی خود «کویر» ، تحت تاثیر سنت شکنی ها و نوآوری های نیما، و با الهام از دیگر شاعران تصویرپرداز و رمانتیک دهه بیست (فریدون توللی، نادر نادپور و ...) احساس تیز و پرشور خود را با پرداختن به مقولاتی چون زن، مرگ، خدا، جهنم، غم و شب، با بیانی صریح و روان در قالب شعر می ریزد و ظرافت ها و حساسیت های تاثیرگذاری را با حضور وزن و قافیه، و در همان قالب شعر کهن به نمایش می گذارد.
او با سومین مجموعه خود «ترمه» ، گامی فراتر می گذارد؛ شگردهای ابداعی اش را طرح می ریزد و توجه و حساسیت نسبت به وقایع اجتماعی سیاسی را پر رنگ تر می کند، هرچند با توجه به عقیم ماندن جنبش ها و تلاش های ملی گرا یا مردمی آن سال ها، گونه ای بدبینی نسبت به بهبود وضعیت، و باور به تکرار فاجعه و شکست، با نگاه رمانتیک او درمی آمیزد. در عین حال او مفاهیم مورد توجه خود را می کاود و واژه ها و عبارات کلیدی شعر خود را می آزماید. با مجموعه «میعاد در لجن» رحمانی به زبان شعری خود شکل تکامل یافته ای می دهدو با خلق موفق ترین و یگانه ترین شعرهای خود ماندگار می شود. در شعرهای این مجموعه، رحمانی صراحت عامدانه خود را با خالی کردن بیان از زیبایی و فخامت و به هجو کشیدن فجایع در قالبی نو و با فاصله مشهود از شکل های کهن به کار می گیرد. در این شعرها او به درون نگری می گراید و در مفاهیمی چون تنهایی، ترس، خودکشی ، انتظار و اجبار تامل می کند و به وقایع اجتماعی نیز از همین دیدگاه درونی شده می نگرد. رحمانی در مجموعه «حریق باد» ، آن زبان شعری را در شکلی تغییر یافته (و نه چندان تکامل یافته) با گرایش و لحنی بیرونی، اجتماعی و انقلابی ادامه می دهد. نصرت رحمانی به تعبیری شاعری برزخی است: در تعداد کثیری از شعرهای او بندهایی نیرومند و پرمایه و واجد ارزش شعری به چشم می آید که صرفا به عنوان قطعه ای مستقل، بی ارتباط به کلیت شعری که در آن جا گرفته اند، و بی ارتباط باسایر بندها و قطعه ها و جمله های آن شعر، قابل تحسین و تامل اند. با فرض حضور ارزش و کمال شکلی و محتوایی در این بندها، در نهایت نصرت رحمانی تنها در مواردی توانسته شعر در کلیت یکدست و کامل، و در عین حال تکیده و مبهم خود را بیافریند؛ مشخصه مهم معدود شعرهای کامل رحمانی، غلبه شناخت و تامل بر شور و پریشانی بی مهار است. اما با خواندن همان شعرهای کامل و همان تک بندها یا پاراگراف های در خود کامل او و تامل در آنها، در می یابیم با شاعر تیزهوش و پرتوان و خلاقی روبه روییم که رنج هایی از نهایت وجود آ دمی و دنیای او، و در امتداد آن دردهای کهنه سرزمین خود و مردمش را، درک کرده و کالبدشان را شکافته و اجزایی از آنها را با زبانی شخصی و یگانه تصویر کرده است.

نظر چند نویسنده و سراینده در مورد نظم و نثر او :  "نصرت تصویرگر عصبی‌ زمانه‌ ی بیماری‌ است‌ که‌ در آن‌ فاجعه‌ دامنگیر هشیاران‌ نیست‌، خود هشیاران‌ فاجعه‌اند" : منوچهر آتشی
"نوشتن در باره ی نصرت ساده نيست، چرا که او هرگز چشم اندازی مغرورانه از خود ارائه نداد و بی گمان همين ويژگی مثبت بود که او را به شاعری بزرگ تبديل کرد" : مجتبی‌ پورمحسن
 "نصرت رحمانی شاعر شعرهای سیاه جامعه بود" : علی باباچاهی
"مرگ او اگر فاجعه نباشد، بی شک حسرتی است که تا هميشه ها روی دست شعر فارسی می ماند. رحمانی خود در جايی فروتنانه خودش را بدين سان نقل می کند:
نصرت رحمانی هستم
زاده و پروريده ی تهران
شاعر دفترهای «کوچ»، «کوير»، «ترمه»، «ميعاد در لجن»، «حريق باد»، «درو» و ..... حرفه ام قلمزنی است، همين!
نصرت رحمانی در دهه ی سی حضور فعال او در شعر ملموس بود و به دليل اينکه نخستين شاعری بود که به دلنشين ترين شکل زبان کوچه و بازار را به شعرش راه داده و مردم را در احساسات عاطفی و زندگی خصوصی خود شريک کرده بود، شاعر محبوب مردم شد" : پیرایه یغمائی
"نحوه کاربرد کلمات در شعرهای اولیه رحمانی (مجموعه های «کوچ»، «کویر» و «ترمه») خبر از دنباله روی و خامدستی در ایجاد شکل و فضای مناسب برای بیان محتوایی متعالی می دهند. در کنار آن اما، یکی از توانایی های رحمانی که از شعرهای اولین مجموعه ها خود را نشان می دهد و مخاطب را به شدت به درون شعر می کشاند، تصویرسازی قوی و ملموس اوست. البته اکثر شعرهای مجموعه های قبل از «میعاد در لجن» در شکل موزون و مقفای تجربه شده باقی می مانند. توانایی رحمانی در خلق تصاویر ملموس در کنار صراحت تکان دهنده، نکته قابل اعتنا و با اهمیت در آثار اولیه اوست. او در شعرهای سه مجموعه اول خود تمایل شدیدی به ساختن استعاره ها نشان می دهد و کمتر بر کار ساختن کلیت شعر تامل می کند. استعاره های پی در پی، شعرها را اشباع می کنند و شاعر آنچنان دربند ساختن استعاره است که گاه ناخودآگاه در یک بند، یک کلمه به چند چیز تشبیه می شود و گاه کلمه ای بی ارتباط با قبل و بعد خود می ماند و در حالتی گنگ رها می شود که در نمی یابیم به چه معنا و در مقام چه چیز به کار رفته، و مورد استفاده آن یا جایگاه استقرار آن چه توجیهی دارد ... مجموعه «میعاد در لجن» رحمانی به عنوان نقطه اوج به ثمر رسیدن و توفیق یک سبک خاص در سرودن شعرهایی با درون مایه های به شدت انتقادی نسبت به موقعیت و زمینه ای اجتماعی، می تواند شروعی برای بررسی یا تجربه نگاهی درونی شده و تاملی در جهت کاویدن مسائل و دغدغه های انسان معاصر ایرانی در عرصه شعر فارسی باشد" : پیمان چهرازی
"شاعران نوگرا چون نیما به دلیل گرایش‌های سوسیالیستی و منزه‌ طلبانه‌ شان در شعر رغبتی به می نشان نمی‌دادند. تنها در اواخر سالهای بیست و بویژه اوائل دهه‌ ی سی بود که با شعر خراباتی و تباهی‌ زده‌ی نصرت رحمانی که خود از مکتب نو قدمایی به سوی نیماگرایان راهی می‌جست از می گفتن و از میخانه‌ها سرودن به شعر راه یافت‌. همانطور که در مقاله‌ ی "‌تباهی در شعر نصرت رحمانی" نشان داده‌ام‌، ترجمه‌ ی "‌گلهای اهریمنی‌" اثر شارل بودلر پیشتاز مکتب انحطاط فرانسه توسط حسن هنرمندی به فارسی‌، تاثیری مهم بر کار نصرت داشت ... تباهی سرایانی چون نصرت از مستی و نشئگی یک فضیلت‌، یک ارزشِ ضد ارزش‌ ساختند و از بدنامی خود نهراسیدند:
حلقه بر در زدم صدا برخاست‌: / کیست‌؟ گفتم که شاعر بدنام/ گفت‌: امشب که نوبت تو نبود/ شب دیگر بیا و بستان کام ..." : مجید نفیسی
"نصرت رحمانی نقاش پلشتی های جامعه بود" : محمدعلی سپانلو

اخوان ثالث  و او : یک شب نصرت رحمانی وارد کافه نادری شد و به اخوان ثالث گفت : من همین حالا سی تومن پول احتیاج دارم . اخوان جواب داد : من پولم کجا بود ؟ برو خدا روزی ات را جای دیگری حواله کند. نصرت رحمانی رفت و بعد از مدتی بر گشت و بیست تومان پول و یک خودکار به اخوان داد . اخوان گفت این پول چیه ؟ تو که پول نداشتی . نصرت رحمانی گفت : از دم در ؛ پالتوی تو رو ورداشتم بردم پنجاه تومن فروختم . چون بیش از سی تومن لازم نداشتم ؛ بگیر ؛ این بیست تومن هم بقیه پولت ! ضمنا، این خودکار هم توی پالتوت بود

نمونه هایی از سروده های او

زندگی‌ بازیست!
=========
زندگی‌ بازیست!
ما خود صحنه‌ می‌سازیم‌
تا بازیگر بازیچه‌های‌ خویشتن‌ باشیم‌
وای‌ زین‌ درد روان‌ فرسای‌
من‌ بازیگر بازیچه‌های‌ دیگران‌ بودم‌
گرچه‌ می‌دانستم‌ این‌ افسانه‌ را از پیش‌
زندگی‌ بازیست!
زندگی‌ بازیست!

چه کسی ؟
=======
لب ، اگر باز کینم
زهر و خون ، می ریزد
ای اسیران  ، چه کسی باز به پا می خیزد
چه کسی ؟

واژه ها
=====
واژه ها گندیدند ، فاتحان پوسیدند
کودکان ، از نوک پستانک_ نارنجک ها
انفجار_ به عبث نوشیدند
مادران ،عریانی پوشیدند
مرمرین گونه ی نازک بدنان را ، با مشت
عاشقان ، بوسیدند
قلب ها ، فاسد شد
کرم ها ، در قفس_ سینه ی دل سوختگان ، لولیدند
ائتلاف ، خبر این بود ، هدف : اختلاف
بوی گندیده ی اندیشه ی اندیشه گران
خیمه بست و لجن_ شب ، ته خورشید نشست
معصیت ، راهبه شد
همه گفتند که او معصوم است ... : متن کامل

خستگی و درهم‌شکستگی
================
من خسته نیستم
دیریست خستگی‌ام
تعویض گشته است به درهم‌شکستگی
من خسته نیستم
درهم‌شکسته‌ام
این خود امید بزرگی نیست؟

آخرین عابر
====== 
آخرین عابر این کوچه منم
سایه‌ام له شده زیر پایم
دیده‌ام مات به تاریکی راه
پنجه بر پنجره‌ ات می‌سایم
قفل برچفت تو سقا خانه
مادرم بست؟ چرا؟ راست بگو
تا که شب زود روم در خانه
نکنم مست؟ چرا؟ راست بگو
کهنه کی زد گره بر معجر تو؟
اختر؟ آن دختر مشکین گیسو؟
چادر آبی خال خالی داشت
رخت می‌شست همیشه لب جو
بخت او باز شد آخر یا نه؟
پسر مشتی حسن او را بُرد؟
جادوی صغرا بگم کاری کرد؟
یا گره بر گرهٔ دیگر خورد؟
گردن شیر تو سقا خانه
مادری بست نظر قربانی
چشم زخمی نخورد کودک او
بعد از آن... آه... خودت می‌دانی
آخرین عابر این کوچه منم
سایه‌ام له شده زیر پایم
قصه بس! گر چه سخن بسیار است
تا شب بعد سراغت آیم....

برای برخی دیگر از سروده های او : نگاه کنید به این تارنما


پایان او : زنده یاد نصرت رحمانی سالهای آخر عمر خود را در رشت سپری کرد و در سال ١٣٧٩ روز جمعه ٢٧ خرداد در آغوش تنها فرزندش آرش ، دیده از جهان فرو بست.

روح و روانش شاد و یادش گرامی باد

دکتر منوچهر سعادت نوری

منابع و مآخذ
نصرت رحمانی : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
سروده های نصرت رحمانی : تارنمای آوای آزاد و بسیاری از تارنماها
مرروی بر کارنامه شعری نصرت رحمانی ، نوشتاری از پیمان چهرازی : تارنمای آفتاب
حلاج ها بر دار رقصيدند و رفتند و ديداری با نصرت رحمانی ، نوشتاری از پیرایه یغمائی : تارنمای عصرنو
مستی در شعر اسماعیل خوئی ، نوشتاری از مجید نفیسی :  تارنمای اخبار روز
درباره ی زندگی و شعر نصرت رحمانی ، نوشتاری از مجتبی‌پور محسن : تارنمای کلوب
اخوان ثالث  و او : تارنمای طاق بستان

بخش های پیشین یاد نامه ها : ١ - یادنامه ی ایرج افشار ٢- یاد نامه ی دکترمهدی حمیدی شیرازی ٣ - یاد نامه ی جلال الدین همایی ٤ - یاد نامه ی فريدون توللی ۵ - یاد نامه ی محمد مختاری ٦ - یاد نامه ی رهی معیری


۱۳۹۱ اسفند ۱۸, جمعه

یاد نامه ها : ٦ - یاد نامه ی رهی معیری






ماجرای زندگی او : محمدحسن (بیوک) معیری متخلص به «رهی» فرزند محمدحسین‏خان مؤیدخلوت و نوهٔ دوستعلی‌خان  معیرالممالک (همچنین ملقب به نظام‎الدوله) در دهم اردبیهشت ۱۲۸۸ خورشیدی در تهران چشم به جهان گشود. پدرش محمدحسن خان مؤیدخلوت چندگاهي قبل از تولد رهي رخت به سراي ديگر کشيده بود. رهی معیری تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران به پایان برد. آنگاه وارد خدمات دولتی شد. از سال ۱۳۲۲ به ریاست کل انتشارات و تبلیغات وزارت پیشه و هنر (بعداً وزارت صنایع) منصوب گردید. پس از بازنشستگی در کتابخانه سلطنتی اشتغال داشت.  وی در سال های آخر عمر در برنامهٔ گلهای رنگارنگ رادیو در انتخاب شعر با داوود پیرنیا همکاری داشت و پس از او نیز تا پایان زندگی آن برنامه را سرپرستی ‌کرد. رهی در طول حیات خود سفرهایی به خارج از ایران داشت که از آن جمله است: سفر به ترکیه در سال ۱۳۳۶، سفر به شوروی در سال ۱۳۳۷ برای شرکت در جشن چهلمین سالگرد انقلاب اکتبر ، سفر به ایتالیا و فرانسه در سال ۱۳۳۸ و دو بار سفر به افغانستان، یک بار در سال ۱۳۴۱ برای شرکت در مراسم یادبود نهصدمین سال در گذشت خواجه عبدالله انصاری و دیگربار در سال ۱۳۴۵. آخرین  سفر خارج از ایران وی عزیمت به انگلستان در سال ۱۳۴۶ برای عمل جراحی بود.

ویژگی های هنری او : رهی معیری از اوان کودکي به شعر و موسيقي و نقاشي ، گرایش و دلبستگي فراوان داشت و در اين هنر ها بهره اي به سزا يافت. هفده سال بيش نداشت که اولين رباعي خود را سرود:
کاش ، امشب آن شمع طرب مي آمد
وين روز مفارقت ، به شب مي آمد
آن لب که چو جان ماست ، دور از لب ماست
اي کاش که جانِ ما ، به لب مي آمد
در آغاز شاعري ، در انجمن ادبي حکيم نظامي که به رياست زنده یاد حسن وحيد دستگردي تشکيل مي شد شرکت مي جست و از اعضاي مؤثر و فعال آن بود و نيز در انجمن ادبي فرهنگستان از اعضاي مؤسس و برجسته آن به شمار مي رفت. وي همچنين در انجمن موسيقي ايران عضويت داشت. رهی معیری در تصحیح و تحشیه ی خمسه ی نظامی گنجوی همکاری داشت.  وي ، همراه با سراینده و دوست دیرین خود عبدالکریم امیری فیروز کوهی در "انجمن قدس" (که ریاست آن به عهده ی میر سید علی سادات اخوی بود) نیز فعالیت داشت و در همین دوران قصائدی را در مدح و ستایش برخی از امامان شیعه سرود.
سروده های او در بيشتر روزنامه ها و مجلات ادبي نشر يافت و آثار سياسي ، فکاهي و انتقادي او با نام  مستعار «شاه پريون» ، «زاغچه» ، «حقگو» ، «گوشه گير» در روزنامه ی «باباشمل» و مجله ی «تهران مصور» چاپ مي شد. غزل های طنز رهی همراه با سروده های طنز پردازانی مانند فریدون توللی ، ابوالقاسم حالت و محمد علی افراشته در پانزده سال ابتدای سلطنت پهلوی دوم که مطبوعات ایران از یک آزادی نسبی برخوردار بودند، برای بسیاری از مردم ایران خواندنی و جالب توجه بود.  از سال ۱۳۴۵ به بعد ، مجموعه شعرهای رهی با عنوان "سایه عمر"، مجموعه ترانه های او با عنوان "آزاده" و مجموعه مقالات او با عنوان "گل های جاویدان" منتشر شدند.
رهي علاوه بر شاعري، در ساختن تصنيف نيز مهارت کامل داشت. ترانه هاي: خزان عشق ، به کنارم بنشينَ ، آتشين لاله ، کاروان و ديگر ترانه هاي او مشهور و زبانزد خاص و عام گرديد و هنوز هم خاطره آن آهنگ ها و ترانه هاي شورانگيز و طرب افزا در يادها مانده است.

همکاری او با روزنامه ی باباشمل : همکاری رهی با روزنامه ی باباشمل از سال ١٣٢٢ آغاز شد. هنگامی که رهی ریاست دفتر اداره ی کل پخش وزارت پیشه و هنر را داشت، روزی مهندس گنجه ای که تازه امتیاز انتشار روزنامه ی بابا شمل را گرفته بود، برای انجام کاری به آن اداره رفت و رهی جواب لازم را به او داد. گویا گنجه ای که از دیدار رییس اداره ی کل ناکام مانده بود، در روزنامه ی باباشمل به طنز نوشت:«یکی از دکترهای مادر زاد و قلابی که در اثر داشتن روابط با یکی از وزرا، یکی از ادارات تیشه و تبر (پیشه و هنر) را تیول کرده و درباری برای خود تشکیل داده، از پذیرفتن مراجعه کنندگان خودداری و پذیرفتن آنها را به حاجب و دربان، جوان بلند قد و چشم زاغ خود، واگذار نموده است. منظور از جوان بلند قد و چشم زاغ رهی معیری بود. رهی هم در پاسخ، قطعه ی طنزی را سرود و بنام زاغچه به دفتر روزنامه ی باباشمل فرستاد که بهنگام چاپ شد:

داش باباشمل زجان کرتیم
خوش و خندان ز دولت سرتیم
گر تو ما را گهی نخندانی
پاک گردد نشاط ما فانی
گفته بودی که در اداره ی خویش
حاجب الدوله ام من درویش
بر دل و جان مردمان نیشم
بدتر از خان حاکم پیشم
مش رضا من کجا و بد خویی
تندی و تلخی و ترش رویی
زاغ چشم و بلندقد باشم
جان بابا ولی نه بد باشم
آنکه قدم چنین بلند آراست
دستم از ظلم و جور کوته خواست
قد بلندی اگر گناه من است
دست کوتاه عذر خواه من است
زاغ مانند من غزل گو نیست
دامن من سیاه چون او نیست ...
با انتشار این شعر ، رونق روزنامه ی باباشمل بالا گرفت. گنجه ای از رهی عذر خواست و او را به همکاری دعوت کرد.

کتاب های طنز او : کتاب " لبخندهای م - پ - ٣ " مجموعه ای از طنزهای رهی معیری است که چند متن در باب سبک ، زبان و موضوع های طنز او را در بر می گیرد. این کتاب را فاضل ترکمن در هشت فصل با عنوان های ایران و وطن ، آذربایجان و حزب دموکرات ، حزب توده ، انتخابات، مجلس شورای ملی ، دولت ، زنان و نیش و نوش تالیف کرده است. پیش از این کتابی با عنوان "طنزهای رهی معیری" به قلم رحیم چاوش اکبری منتشر شده بود و مولف " لبخندهای م - پ - ٣ " از آن کتاب و از نشریاتی چون "توفیق" برای تدوین کتاب خود بهره گرفته است.

ویژگی سروده های او : رهي بدون ترديد يکي از چند چهره ی ممتاز غزلسراي معاصر ایران است. سخن او تحت تاثير سرایندگاني چون سعدي ، حافظ ، مولوي ، صائب تبریزی و گاه مسعود سعد سلمان و نظامي گنجوی است. اما دلبستگي و توجه بيشتر او به زبان سعدي است. اين عشق و شيفتگي به سعدي، سخنش را از رنگ و بوي استادانه برخوردار کرده است به گونه اي که همان سادگي و رواني و طراوت غزل های سعدي را در بيشتر غزل هاي او نیز مي توان يافت. اگر بخواهيم سبک شعر رهي را با موازين کهن تعيين کنيم، بايد او را در مرزي ميان شيوه اصفهاني و عراقي قرار دهيم ، زير بسياري از خصوصيات هريک از اين دو سبک را در شعر او مي بينيم، بي آنکه بتوانيم او را به طور مسلم منتسب به يکي از اين دو شيوه بدانيم.
گاه گاه ، تخيلات دقيق و انديشه هاي لطيف او ، شعر صائب تبریزی و کليم کاشانی و حزين لاهیجی و ديگر شاعران شيوه ی اصفهاني را به ياد ما مي آورد و در همان لحظه ، زبان شسته رفته و يکدست او از سراینده اي به شيوه ی عراقي سخن مي گويد. رنگ عاشقانه غزل رهي، با اين زبان شيفته و مضامين لطيف ، تقريبا عامل اصلي اهميت کار اوست زيرا جمع ميان سه عنصر اصلي شعر یعنی موسیقی ، ساختار و معنی ، آن هم در انواع غزل ، از کارهاي دشوار است.

نمونه هایی از سروده های او:

ياد ايام
====
ياد ايامي که در گلشن ، فغاني داشتم / در ميان لاله و گل ، آشياني داشتم
گرد آن شمع طرب مي سوختم ، پروانه وار/ پاي آن سرو روان ، اشک رواني داشتم
آتشم بر جان ، ولي از شکوه لب خاموش بود / عشق را از اشک حسرت ، ترجماني داشتم
چون سرشک از شوق بودم ، خاک بوس در گهي / چون غبار از شکر ، سر بر آستاني داشتم
در خزان با سرو و نسرينم ، بهاري تازه بود / در زمين با ماه و پروين ، آسماني داشتم
درد بي عشقی زجانم برده طاقت ، ورنه من / داشتم آرام ، تا آرام جاني داشتم
بلبل طبعم «رهي» باشد زتنهايي خموش / نغمه ها بودي مرا ، تا هم زباني داشتم

طنز : جگر سوخته
==========
آب نبات است، جگر سوخته
آب حیات است، جگر سوخته
آن که بود نرخ سهامش گران
نان بیات است، جگر سوخته
راه به مجلس نتوانیم یافت
حصن کلات است، جگر سوخته
ملت بیچاره از این زندگی
در سکرات است، جگر سوخته

تیره بختی بین کجا بودم کجا افتاده ام
======================
با دل روشن ، در این ظلمت سرا افتاده ام
نور مهتابم ، که در ویرانه ها افتاده ام
سایه پرورد بهشتم ، از چه گشتم صید خاک ؟
تیره بختی بین ، کجا بودم کجا افتاده ام
جای ، در بستان سرای عشق می‌باید مرا
عندلیبم ، از چه در ماتم سرا افتاده ام
پایمال مردمم ، از نارسایی های بخت
سبزه ی بی طالعم ، در زیر پا افتاده ام
خار ناچیزم ، مرا در بوستان مقدار نیست
اشک بی قدرم ، ز چشم آشنا افتاده ام
تا کجا راحت پذیرم ، یا کجا یابم قرار ؟
برگ خشکم ، در کف باد صبا افتاده ام
بر من ای صاحبدلان ، رحمی که از غم های عشق
تا جدا افتاده ام ، از دل جدا افتاده ام
لب فرو بستم رهی ، بی روی گلچین و امیر*
در فراق هم نوایان ، از نوا افتاده ام
(* اشاره به سرایندگان همان زمان : گلچین معانی و امیری فیروز کوهی است)

نیروی اشک
=======
عزم وداع کرد ، جوانی به روستای
در تیره شامی ، از بر خورشید طلعتی
طبع هوا ، دژم بد و چرخ ، از فراز ابر
همچون حباب ، در دل دریای ظلمتی
زن گفت با جوان ، که از این ابر فتنه زای
ترسم رسد به گلبن حسن تو ، آفتی
در این شب سیه ، که فرو مرده شمع ماه
ای مه چراغ کلبه من باش ، ساعتی
لیکن جوان ز جنبش طوفان ، نداشت باک
دریادلان ، ز موج ندارند ، دهشتی
برخاست ، تا برون بنهد پای زآن سرای
کاو را دگر نبود ، مجال اقامتی
سرو روان چو عزم جوان ، استوار دید
افراخت قامتی ، که عیان شد قیامتی
بر چهر یار دوخت ، به حسرت دو چشم خویش
چون مفلس گرسنه ، به خوان ضیافتی
با یک نگاه کرد بیان ، شرح اشتیاق
بی آنکه از زبان بکشد ، بار منتی
چون گوهری که غلطد بر صفحه‌ای ز سیم
غلطان به سیمگون رخ وی ، اشک حسرتی
زآن قطره سرشک ، فروماند پای مرد
یکسر ز دست رفت ، گرش بود طاقتی
آتش فتاد در دلش ، از آب چشم دوست
گفتی میان آتش و آب است ، الفتی
این طرفه بین ، که سیل خروشان در او نداشت
چندان اثر ، که قطرهٔ اشک محبتی

بگشا گره به همت مشکل گشای خویش
=======================
در دام حادثات ، ز کس یاوری مجوی
بگشا گره ، به همت مشکل گشای خویش
سعی طبیب ، موجب درمان درد نیست
از خود طلب ، دوای دل مبتلای خویش
بر عزم خویش ، تکیه کن ار سالک رهی
واماند ، آن که تکیه کند برعصای خویش
گفت آهویی به شیر سگی ، در شکارگاه
چون گرم پویه دیدش ، اندر قفای خویش
کای خیره سر ، بگرد سمندم نمی رسی
رانی و گر چو برق ، به تک بادپای خویش
چون من ، پی رهایی خود می کنم تلاش
لیکن تو ، بهر خاطر فرمانروای خویش
با من کجا به پویه برابر شوی ، از آنک
تو بهر غیر پویی ، و من از برای خویش

غباری در بیابانی
==========
نه دل مفتون دل‌بندی، نه جان مدهوش دلخواهی
نه بر مژگان من اشکی، نه بر لب‌های من آهی
نه جان بی‌نصیبم را پیامی از دلارامی
نه شام بی‌فروغم را نشانی از سحرگاهی
نیابد محفلم گرمی، نه از شمعی، نه از جمعی
ندارد خاطرم الفت، نه با مهری، نه با ماهی
کیم من؟ آروزگم‌کرده‌ای تنها و سرگردان
نه آرامی، نه امیدی، نه همدردی، نه همراهی
گهی افتان و خیزان ، چون غباری دربیابانی
گهی خاموش و حیران ، چون نگاهی برنظرگاهی
رهی تا چند سوزم ، در دل شبها چو کوکب ها
به اقبال شرر نازم ، که دارد عمر کوتاهی
گفته شده است رهی ترانه ی "غباری در بیابانی " و بسیاری دیگر از غزل های عاشقانه را در دورانی سروده است که وی دل به عشق "مریم فیروز" بسته بود. این عشق البته به جدایی کشیده شد. مریم فیروز یکی از چهره‌های سیاسی ایران در دوران پهلوی دوم، از مخالفان رژیم سلطنتی و عضو حزب توده، مؤسس سازمان زنان حزب توده و از فعالان حقوق زنان در ایران بود. او دختر عبدالحسین میرزا فرمانفرما شاهزاده قاجار و همسر نورالدین کیانوری از رهبران حزب توده بود.

پایان او : رهي معيري که یک عمر مجرد زيست ، در چهارم آبان سال ۱۳۴۷ متاسفانه پس از رنجي طولاني و جانکاه از بيماري سرطان ، در ۵۹ سالگی بدرود زندگاني گفت و در مقبره ی طهيرالاسلام شميران به خاک سپرده شد.

خاطراتی از او : نگارنده ی این نوشتار در اوایل نوجوانی ، گاهی زنده یاد رهی معیری را بین ساعت ۱۰ و ۱۱ پیش از ظهرها می دید که در خیابان نادری تهران ، شادمانه قدم می زد. خدنگ وبا صلابت راه می رفت. دوستان و آشنایان را که می دید، می ایستاد و از روی صفا و مهربانی با آن ها به گفتگو می پرداخت ، بسیار شیک پوش و موقر بود، از اد کلن های بی نهایت مطبوع و خوش رایحه استفاده می کرد و تا پیش از ابتلای به بیماری ، پیوسته اوقات  آزاده انسانی گرم و متبسم بود.

روح و روانش شاد و یادش گرامی باد

دکتر منوچهر سعادت نوری

منابع و مآخذ
محمدحسن معیری ، نوشتاری به زبان انگلیسی از کامیار عابدی : تارنمای دانشنامه ی ایرانیکا 
رهی معیری : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا - تارنمای گنجور - تارنمای مشاهیر
دوستعلی‏خان معیرالممالک (همچنین ملقب به نظام‎الدوله) : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
سروده های رهی معیری : تارنماهای آوای آزاد ، گنجور و بسیاری از تارنماها
مریم فیروز : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
همکاری رهی با روزنامه ی باباشمل :  تارنمای پرشین بلاگ
کتاب طنزهای رهی معیری درنوشتاری با عنوان "هفت روز کتاب؛ لبخندهای م - پ - ٣، دیوارچین، دانشمند شورشی، زمستان داغ" از فرج سرکوهی : تارنمای بی بی سی
ویدیوی ترانه هاي خزان عشق ، به کنارم بنشينَ ، آتشين لاله و کاروان : تارنمای یوتیوب

بخش های پیشین یاد نامه ها : ١ - یادنامه ی ایرج افشار ٢- یاد نامه ی دکترمهدی حمیدی شیرازی ٣ - یاد نامه ی جلال الدین همایی ٤ - یاد نامه ی فريدون توللی ۵ - یاد نامه ی محمد مختاری

۱۳۹۱ اسفند ۱۵, سه‌شنبه

زرشک نامه : برخی نوشتارها و سروده ها پیرامون زرشک


زرشک در ایران و جهان : از گیاه زرشک سه قسم در ایران موجود است و هر سه را زرشک خوانند. یکی در کوهستان های خشک و دو گونه دیگر در جنگل های خزر. گیاهی است از رده ٔ دولپه ای های جدا گلبرگ که تیره ٔ زرشکیان را بوجود می آورد تیره ٔ زرشکیان از تیره های نزدیک به تیره ٔ آلالگان است . زرشک معمولی درختچه ای است به ارتفاع ٢ تا ٣ گز که معمولاً در حاشیه ٔ جنگل های غالب نقاط اروپا و ایران می روید. برگ هایش دندانه دار و گل هایش زردرنگ مجتمع، بصورت خوشه و آویخته است. ریشه و برگ و میوه ٔ آن مصارف دارویی دارد. زرشک گلی است خوشبوی و در بعضی از فرهنگ ها مسطور است که از گل های هندوستان است.
برخی دیگر از اختصاصات زرشک : ‏زرشک درختچه ایست تیغ دار وچوب آن به رنگ قرمز، قهوه‌ای یا زرد است. برگ‌های آن بیضی شکل با دندانه‌های اره‌ای و میوه اش قرمز رنگ بیضوی شکل و ترش مزه‌است. انتهای بهار و ابتدای تابستان فصل شکوفه دادن بوته ی زرشک است، غنچه‌های زرد رنگ زرشک در فصل پاییز رنگ قرمز گیلاسی به خود می‌گیرند. زرشک بومی مناطق معتدل و نیمه استوایی اروپا، آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی است. کشور ایران بزرگترین تولیدکننده زرشک در دنیاست که در این میان استان خراسان جنوبی و شهرستان قائنات با در اختیار داشتن نزدیک به ۹۷ درصد از اراضی زیرکشت این محصول، تولید ۹۵ درصد از زرشک دنیا را در اختیار دارد.
مصرف طبی : مصرف طبی زرشک به دوره ی مصر باستان می رسد. فراعنه ی مصر این گیاه را باتخم رازیانه به منظور درمان طاعون مصرف می کردند - زرشک حاوی الکالوییدی بنام بربرین میباشد که خواص آنتی بیوتیکی و ضد سرطانی و پایین آورنده قند و کلسترول خون را دارد - زرشک از سرماخوردگی پیشگیری می‌کند - زرشک برای درمان سنگ کلیه مناسب است.
خواص غذایی زرشک : زرشك از نظر طب قدیم ایران سرد و خشك است میوه زرشك خواص زیررا دارد:
قابض است - تقویت كننده قلب و كبد است - بواسیر خونی را درمان می كند- خونریزی را برطرف می كند - برای برطرف كردن بیماری های كبدی مفید است - صفرا بر است.
خواص آب زرشک : ضد چربي – ضد قند – پايين آورنده ی فشار خون – شستشو دهنده ی مثانه و كليه –كوچك كننده ی شكم – تقويت قلب – نابود كردن سنگ هاي كليه و مثانه – تسكين دهنده ی روح و روان و اعصاب.
طرز تهیه ی زرشک ‌پلو با مرغ
تکه های مرغ را بدون افزودن ادویه ای در ۲ قاشق غذاخوری روغن سرخ کنید و بعد از طلایی شدن، پیازها را بیفزایید و پس از افزودن نمک و زردچوبه ، مقداری آب بریزید و بگذارید روی حرارت ملایم پخته شود. در قابلمه ای که آب در حال جوشیدن است ، برنج را بریزید و بعد از گذشت چند دقیقه آن را آبکش کنید. در تابه ای کوچک ، کره ، شکر ، زعفران و زرشک بریزید و پس از آب شدن کره ، کمی آب به آن ها اضافه کنید و این مخلوط را از روی حرارت بردارید تا هم زرشک ها قرمز بمانند و هم زعفران رنگ خود را به سایر محتویات بدهد. برنج را بعد از دم کشیدن در ظرف بکشید و روی آن را با برنج مخلوط شده با زرشک و زعفران بپوشانید. در ظرفی دیگر هم مرغ را بریزید و در کاسه ای کوچک آب مرغ را سرو کنید.
● مـواد لازم (برای ۴ نفر) : مرغ بدون پوست/۳۰۰گرم/۵۵۰کیلوکالری - برنج/۴لیوان/۶۴۰کیلوکالری - پیاز کوچک/۳عدد/۲۰کیلوکالری - زرشک/۱لیوان/۱۰کیلوکالری - شکر/۲قاشق مرباخوری/۲۰کیلوکالری - روغن مخصوص سرخ کردن/۲قاشق غذاخوری/۱۸۰کیلوکالری - کره/۱قاشق غذاخوری/۹۰کیلوکالری - زعفران، نمک و زردچوبه/به میزان دلخواه/۰کیلوکالری
۱۲ راز تهیه ی زرشک پلو
زرشک از میوه هایی است که در دو نقطه ایران بیش از هر جای دیگری پرورش می یابد؛ زرشک قرمز در جنوب خراسان فراوان است و زرشک سیاه در کرمانشاه. به همین دلیل این غذا (زرشک پلو) در مناطقی مانند خراسان طبخ و به سایر نقاط کشور معرفی شده است. بسیاری از افراد تصور می کنند که روش طبخ این غذا بسیار ساده است در حالی که رعایت نکته های ظریفی در آن لازم و نشانه حرفه ای بودن آشپز است:
١. برای اینکه غذای تان طعم بهتری داشته باشد، قبل از طبخ، تکه های مرغ را در روغن سرخ و بعد از طلایی شدنشان، به آنها پیاز و ادویه و آب اضافه کنید.
۲. پیازی که به مرغ اضافه می شود باید درسته باشد به همین دلیل پیازهای کوچک را انتخاب کنید و ۲ تا ۳ عدد از آنها را در ظرف حاوی مرغ بیندازید.
۳. ادویه های مورد نیاز برای طبخ مرغ فقط زردچوبه و کمی نمک است. مرغی که برای این غذا استفاده می شود باید زردرنگ باشد، به همین دلیل افزودن زعفران و رب گوجه فرنگی به هیچ وجه توصیه نمی شود.
۴. مرغ باید آبدار باشد، البته آب غلیظ شده. آب مرغ را باید در کاسه ای جدا از مرغ سرو کرد.
۵. روغنی که برای سرخ کردن زرشک استفاده می کنید باید تازه باشد و البته کره برای این کار بهتر است.
۶. شکر را باید به زرشک در حال حرارت دیدن افزود زیرا هم باعث می شود زرشک ها روی برنج بچسبد، هم غذا طعم ترش و شیرین پیدا کند.
۷. زرشک را باید روی حرارت ملایم تفت داد زیرا حرارت دیدن بیش از اندازه آن باعث خشک شدنش می شود و هنگام خوردن به دندان ها می چسبد.
۸. برای آنکه زعفران خوب رنگ بدهد، آن را در هاون سنگی یا چوبی آسیاب کنید نه در دستگاه آسیاب برقی زیرا با این کار عطر و بوی خود را از دست خواهد داد.
۹. برای آنکه زعفران کاملا رنگ بدهد، کره را قبل از اینکه کاملا آب شود با زرشک، زعفران و شکر در تابه ای بریزید و وقتی کمی حرارت دید، نصف استکان آب به آن اضافه کنید و بعد از چند دقیقه آن را از روی حرارت بردارید. نگذارید زعفران روی حرارت زیاد بماند زیرا این کار عطر این ادویه را کم خواهد کرد.
۱۰. برخی خانم ها زعفران به اصطلاح آب کرده را در ظرفی در بسته در یخچال نگهداری می کنند. این کار کاملا اشتباه است و باعث می شود این ادویه عطر و طعم خود را از دست بدهد و برای افزودن به غذا مناسب نباشد.
۱۱. بهترین نوشیدنی همراه این غذا یک لیوان دوغ، شربت گلاب یا بهارنارنج است.
۱۲. برای زیباتر شدن این غذا، پس از سرو آن روی زرشک ها یک قاشق غذاخوری خلال پسته نیز بریزید. رنگ سبز آن در کنار قرمزی زرشک، ظاهر زیبایی به زرشک پلو خواهد داد.
تهیه ی آش زرشک
مواد لازم: سبزی آش ١ کیلوگرم - زرشک  ۵٠٠  گرم - روغن و زردچوبه و نمک به میزان لازم - برنج ٢ پیمانه - لپه  ٢۵٠ گرم - پیاز  ٣ عدد
طرز تهیه : ابتدا سبزی های خشک شده را به همراه برنج به پزید وقتی برنج پخته شد لپه و زرشک را اضافه کنید پیاز ها را خلالی خرد کرده و با روغن و زردچوبه تفت دهید سپس مقداری نمک اضافه کرده در آش به ریزید این آش ترش مزه است و با کشک خورده نمی شود در صورت علاقه می توان روی آن را با زرشک تفت داده و با پیاز داغ و نعناع داغ تزیین کرد.
تهیه ی مرباي زرشک
مواد لازم : زرشک قرمز تازه ١ کیلو گرم- شکر ١ کیلو و ٢٠٠ گرم - وانیل نصف قاشق چایخوری
طرز تهیه : زرشک را پاک کنید، چند بار با آب سرد شستشو دهید و بعد داخل کاسه ای بریزید، داخل کاسه را با آب کاملا سرد پرکنید، طوری که آب روی زرشک را بپوشانید و زرشک ها را به مدت ٢ - ٣ساعت در آب بخیسانید تا گرد و خاک باقیمانده روی دانه های زرشک کاملا ته نشین شود. بعد زرشک را آبکش کنید، به آرامی شستشو دهید و ٢٠٠ گرم از شکر را لابه لای زرشک بپاشید و به مدت  ۵ - ٦ ساعت داخل یخچال قرار دهید تا هم آب بیندازد و هم مزه دار شود. سپس باقیمانده شکر را آسیاب کنید تا نرم شود بعد با یک و نیم لیتر آب ولرم و آب حاصله از زرشک و شکر مخلوط کنید، داخل یک قابلمه لعابی بریزید و روی حرارت متوسط قرار دهید تا شربت بجوشد ( با درب باز ). وقتی شربت جوشید، زرشک را داخل شربت بریزید. دقت کنید که اصلا مربا را هم نزنید. برای مخلوط کردن مواد دسته های قابلمه را بگیرید و با حرکت دادن قابلمه، مواد را مخلوط کنید (هم زدن مربای زرشک در این مرحله هم باعث وا رفتن زرشک ها می شود و هم رنگ مربا را تیره می کند). اواخر طبخ مربا ، وانیل را به مواد اضافه کنید و با یک قاشق استیل خشک و تمیز، به آرامی مواد را مخلوط کنید. به محض قوام آمدن مربا، حرارت زیر قابلمه را خاموش کنید، قابلمه حاوی مربا را با درب باز در مجاورت هوا قرار دهید تا خنک شود و بعد داخل ظرف مورد نظر بریزید و داخل یخچال نگهداری کنید (مربای زرشک بر خلاف انواع دیگر مربا، به محض پختن آماده مصرف نیست و حداقل دو روز باید در یخچال بماند تا قابل استفاده شود). مقدار شکر ذکر شده در این دستور طعم مربا را خیلی شیرین نمی کند و مربا در نهایت طعمی نسبتا متعادل دارد. در صورت تمایل به شیرین تر شدن مربا می توانید مقدار شکر را تا یک کیلو و پانصد گرم (حداکثر) افزایش دهید. به طور معمول برای تهیه مربا از میوه های ترش، در ازای هر یک کیلو گرم میوه از یک کیلو گرم شکر استفاده می شود. ولی در مورد زرشک چون ترشی آن کمی بیشتر از حد معمول است در این دستور مقدار زرشک بیشتر از حد متعارف است.
طرز تهیه ی آب زرشک
زرشک را تمیزکنید و به طور ملایم با آب سرد به شویید. بعد آن را داخل ظرف لعابی و یا چینی بزرگ خیس کنید. زرشک را نباید جوشاند چون ویتامین هایش ازبین می رود.
برای نیم کیلو زرشک ٤ لیتر آب بریزید . اجازه دهید تا مدتی حدود چند ساعت خیس بخورد . وقتی که نرم شد آنرا با دستکش چنگ بزنید و مدت ٣ تا ٤ روز در جای خنک قرار دهید تا کاملا خیس بخورد و باد کند. اکنون آنرا دوباره چنگ بزنید و  با صافی صاف کنید و بعنوان شربتی غلیظ و گوارا با آب سرد و یا با یخ  استفاده کنید.
زرشک در برخی اصطلاحات:
"آی زرشک" : این اصطلاح ، بیشتر در زمانی گفته می شود که به حرف های طرف مقابل اعتمادی نیست و آنچه گفته شده است بیهوده و مزخرف است 
"برو آب زرشک بخور" : احتمالا مفهوم این اصطلاح آنست که حرف های گوینده ، چرت و پرت و از روی بخار معده است و گوینده تنها با نوشیدن آب زرشک درمان می شود.
"زرشک" : در برخی از سروده ها
رخ ز دیده بکاشته به سرشک
وآن سرشکش ، به رنگ تازه زرشک : عنصری
مغز سران کدوی خشک ، اشک یلان زرشک تر
زین دو به تیغ چون نمک ، پخته ابای معرکه
تخته‌ی خاک رزم را ، جذر اصم شده ظفر
خنجر شه چو هندوئی ، جذر گشای معرکه : خاقانی
هم از خیری و گاو چشم و زرشک
بشسته رخ هر یک آب ازسرشک : اسدی طوسی
داغ جنان و باغ جنانست ساحتش
ز ازهار گونه ‌گونه وز اشجار پر ثمار
باغ زرشک تا تو درویی ز رشک خلد
روی از سرشک خونین دارد ز رشک‌وار
خون ‌گردد از زرشک مصفا و خون چرخ
در دل ز داغ باغ زرشک تو گشت تار ... : قاآنی
جمع اَضداد بوَد ، خُلق و لبش
ترش و شيرين ، چو مربّاي تمشک
گفتمش ، كي به سر مهر آيي؟
نيشخندي زد و افزود ، زرشک : اميد سرابی
من زرشک بوستان قاينم ، دسترنج مردمان قاينم
بر تنم تيغ دو دم جوشيده است، تيغ بر كف مرزبان قاينم
رفع صفرام و سوء هاضمه ، طالب پيرو جوان قاينم
بهترين سوغاتيم در قاينات ، در كنار زعفران قاينم
ميوه اي ياقوت گون دارم به تن، سربه زير از باغبان قاينم
در معماي وجودم نكته هاست، زرد و سبز و سرخ دان قاينم
چلچراغم بر تن هر شاخه اي ، كهرباي باستان قاينم
نوعروسم سرخ رو از روزگار ، بر بلنداي زمان قاينم
شاخه ها در فصل ميوه سربه زير ، اشتران خار جان قاينم
در ركوع و سجده بنگر قامتم ، همچو سرداران ويلان قاينم
ميوه ام با تركه اي مي ريزد زشاخ، حاصل مهر و آبان قاينم
آب كم خواهم زميني خوش نسيم ، در فضاي باز خوان قاينم
شهرت ياقوتم از نام تو شد ، شهر ياقوت خراسان قاينم
تيغ مختاري بدستانت زنم ، تيغ جراحم زبان قاينم : شاعر ناشناس قاینات

تا به او گفتند از وصف فلان
خنده ای کرد و بگفتا ای زرشک
عادت او گشته ، گوید بی امان
پاسخ هر گفته را با ای زرشک!

دکتر منوچهر سعا دت نوری

منابع و مآخذ
زرشک : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
زرشک : تارنمای لغت نامه دهخدا
زرشک در برخی اصطلاحات : تعابیری از همین نگارنده
زرشک از سرماخوردگی پیشگیری می‌کند : تارنمای همشهری آنلاین
طرز تهیه ی زرشک ‌پلو با مرغ ، نوشتاری از ساقی اخوان : تارنمای پرشین پرشیا
زرشک برای درمان سنگ کلیه مناسب است : تارنمای همشهری آنلاین
۱۲ راز  تهیه ی زرشک پلو ، نوشتاری از سامان گلریز : تارنمای پرشین پرشیا
آشنایی با خواص زرشک ، نوشتاری از شهره فرجی : تارنمای همشهری آنلاین
خواص زرشک و آب زرشک : بسیاری از تارنماها
طرز تهیه ی آب زرشک :  تارنمای سفره خونه
جمع اَضداد بوَد ، خُلق و لبش : تارنمای اميد سرابی
من زرشک بوستان قاينم : تارنمای طلوع قاینات
سروده ها ی کلاسیک زرشک : تارنمای لغت نامه دهخدا و تارنمای ری‌را، کتاب‌خانه‌ی آزادِ فارسی

۱۳۹۱ اسفند ۹, چهارشنبه

کدو نامه : برخی نوشتارها و سروده ها پیرامون کدو

کدو گیاهی است از رده ٔ دولپه ای های پیوسته گلبرگ که سردسته ٔ تیره ٔ خاصی به نام تیره ٔ کدوئیان می باشد. گیاهی است بالارونده و علفی و دارای برگ های ساده و خشن است و برخی از برگ ها بصورت پیچک ها درمی آیند که گیاه بدان وسیله به تکیه گاه می چسبد. گل های آن زردرنگ و نر و ماده از یکدیگرجدا هستند ولی بر روی یک پایه قرار دارند. میوه ٔ این گیاه حجیم می شود و درون میوه دانه های زیادی قرار می گیرند. دانه ٔ کدو مسطح و پهن و بدرازی ١٧ تا ٣٠ میلیمتر و به عرض ٨ تا ١٢ میلیمتر و بضخامت ٣ تا ٤ میلیمتر است . یک انتهای دانه مدور و انتهای دیگر نوک دار است . قسمت مورد استفاده دانه ٔ کدو مغز دانه است که شامل لپه ها و یک پرده ٔ نازک و به رنگ مایل به سبز است. انواع معروف کدو عبارت است از کدو تنبل ، کدو مسمایی و کدوی قلیانی

 
کدو تنبل یا کدو حلوایی : میوه‌ای است تقریباً شبیه به کدو که رنگ نارنجی دارد و به مصارف گوناگون می‌رسد. اندازهٔ این میوه می‌تواند بسیار بزرگ شود. بزرگ‌ترین کدو تنبل دنیا وزنی بیش از ۸۰۰ کیلوگرم داشته‌است. کدو تنبل شیرین مزه است و پوست آن ضخیم و گوشتی است و از آن می‌توان برای تهیهٔ سوپ یا کیک استفاده کرد. دانه‌های درون کدو تنبل هم خوراکی هستند. تخمهٔ کدو که از همین دانه‌ها تهیه می‌شود، به صورت تنقلات به مصرف می‌رسد. همچنین، برگ‌های گیاه کدو تنبل و حتی گلِ آن هم مصرف خوراکی دارد. در آمریکای شمالی، کدو تنبل علاوه بر مصرف خوراکی، کاربردِ تفریحی و فرهنگی هم دارد. در جشن هالووین، بسیاری از مردم کدو تنبل را به شکل‌های مختلف کندوکاری می‌کنند, بیشتر کدوهای کندوکاری شده به شکل‌های ترسناک در آورده می‌شوند.
درباره ی ارزش غذایی کدو حلوایی، باید گفت هر ١٠٠ گرم آن ٣٧ کیلوکالری انرژی دارد که در میان سبزیجات جزو پرانرژی ها دسته‌بندی می‌شود. این سبزی همچنین ٩ درصد کربوهیدرات دارد و نوع کربوهیدرات آن از نوع پیچیده است بدین معنا که برخلاف قندهای ساده منجر به افزایش ناگهانی قند خون نمی‌شود بنابراین مصرف‌ آن برای افراد دیابتی مشکلی ایجاد نخواهد کرد. مقدار پروتئین کدو حلوایی بسیار ناچیز است. اما اسیدهای آمینه شاخه‌دار (لوسین، والین، ایزولوسین) در کدو حلوایی در حد متوسط وجود دارد که می‌تواند برای رشد کودکان مفید باشد. همچنین فیبر خام در آن ٤/١ در صد گرم بوده که می‌ تواند به حرکات دستگاه گوارش کمک شایانی کند. این سبزی همچنین حاوی پیش‌ساز ویتامین آ از نوع بتاکاروتن به میزان ٤٠٦ واحد است؛ بتاکاروتن‌ یکی از قوی‌ترین آنتی اکسیدان‌ها ست که در پیشگیری از بیماریهای سرطانی نقش بسزایی دارد. همچنین ویتامین ث موجود در این سبزی به میزان ١٢ میلی‌گرم در هر صد گرم است و در پیشگیری از مضرات رادیکال‌های آزاد نقش دارد.


کدو مسمایی (خورشتی ) : دارای پنج گونه زراعی است کدوئیان زراعی گیاهانی یک پایه هستند و عادت رشد خزنده دارند مگر وقتی داربست شوند . ریشه اصلی به طور عمیق یا متوسط ریشه دوانی می کنند . گلها به رنگ زرد روشن به طور انفرادی در محورهای برگ حمل می شوند .
بافت بخش خوراکی که بافت پریکارپ است در انواع کدوئیان متفاوت است و دامنه رنگ آن از سفید تا نارنجی تیره و سبز متغیر است.
کدو سبز، از لحاظ علم گیاه‌شناسی‌، در بخش میوه‌ها جای دارد ولی از نظر آشپزی و خورد و خوراک در بخش سبزیجات قرار دارد. کدو سبز دارای خواص درمانی فراوانی است که از بین این خواص می‌توان به درمان آسم و نیز رفع خونریزی روده و معده اشاره کرد. ارزش غذایی ١٣٥ گرم کدو سبز خام عبارت است از: کالری ١٧ - پروتئین ٤/١ گرم - کربوهیدرات ٦/٣ گرم - چربی کل ٧١/٠ گرم - فیبر ٥/١ گرم - ویتامین ث ١١ میلی‌گرم.
کدو سبز، در درمان آسم موثر است و ضد التهاب است. در درمان برخی از بیماری‌های ناشی از کمبود ویتامین ث مانند اسکوربوت موثر است. از ابتلا به بیماری ام‌.اس پیشگیری می‌کند. به خاطر داشتن آب فراوان (بیش از ٩٨ درصد) می‌تواند برای افرادی که دارای رژیم غذایی هستند، ماده غذایی مناسبی باشد. کدو سبز دارای مقدار مفیدی فولات، پتاسیم و ویتامین آ است که بدن به آن‌ها نیاز دارد. دارای ویتامین ث و لوتئین است که هر دوی آن‌ها برای چشم مفید می‌باشند. از لحاظ طب قدیم، سرد و خنک کننده است و از لحاظ شیمیایی بدن را قلیایی می‌کند. تخم کدوی خام، کرم روده را دفع می‌کند و برای رفع یبوست و اختلالات گوارشی مفید است. پوست خشک شده آن برای درمان بواسیر و خونریزی معده و روده مفید است. کدو و تخم آن در پیشگیری از سرطان ریه بسیار موثر است. سرفه را درمان می‌کند و روغن آن برای رفع دل‌پیچه مفید است.



کدوی قلیانی : گونه ای کدو ست که دارای پوست زرد و میان بر کم ضخامت است و کمتر به مصرف تغذیه می رسد و دارای یک سر کاملاً بزرگ و یک سر کوچک و کمری باریک است. وجه تسمیه ٔ این کدو به مناسبت شکل آن است . در قدیم سر آن را سوراخ و بجای ته قلیان از آن استفاده می کردند و نیز بعنوان ظرفی جهت نگهداری حبوبات و چیزهای دیگر از آن در آشپزخانه استفاده می شده است.

تاریخچه ی کدو
کدو اولین بار در مکزیک در حدود ۱۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح کاشته شد و یکی از گیاهان جالیزی به شمار می آمد. ذرت و لوبیا در آن زمان توسط مردمان آمریکای لاتین کاشته می شد و به عنوان غذای اصلی مورد استفاده قرار می گرفت. با گذشت زمان و پیشرفت علم کشاورزی و با استفاده از ژنتیک، بذر کدو اصلاح گردید. سپس بذر اصلاح شده در تولید انبوه مورد بهره برداری قرار گرفت.

جغرافیای کدو
دریاچه ی کدو : یکی از دریاچه های آب شیرین واقع در تگزاس است
قریه ی کدو  : قریه ای است شش فرسنگی جنوب شهر داراب
کدو سرا : دهی است از دهستان حومه ٔ بخش کوچصفهان شهرستان رشت
باس کدو : دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد

خواص داروئی کدو
ابن سينای پزشك ، كدو را براي رفع سرد درد و رفع بي خوابي و درمان خستگي اعصاب تجويز مي كرد

خواص درمانی کدو
- خوردن کدو در مناطق حاره و گرم سیر بسیار مفید است و بدن را سالم نگاه می دارد.
- از کدو در درمان بیماری های روده ای مخصوصاً از بین بردن کرم و انگل های روده ای استفاده می شود.
- از کدو می توان به عنوان مسهل در درمان بیماری یبوست و بواسیر بهره گرفت.
- در درمان عفونت های مثانه ای نیز می توان از کدو استفاده نمود.

خواص درمانی تخم کدو
- از مخلوط تخم کدو به میزان ٢ تا ٣ قاشق غذاخوری با ماست در پیشگیری از رسوب چربی در سرخرگ ها و انسداد عروق می توان استفاده کرد.
- با استفاده از تخم کدو در تهیه نان های تیره ( نان های سبوس دار ) از پروستات در مردان و عفونت های مثانه ای در زنان جلوگیری می شود.
- تخم کدو از سرطان روده بزرگ و سرطان پروستات جلوگیری می نماید.
- نگاه کنید به این منبع

مضرات کدو
همانطور که گفته شد کدو از لحاظ طب قدیم ایران  سرد ، یعنی خنک کننده است و برای کسانی که طبع سرد دارند و یا در مناطق سرد سیر زندگی می کنند خوب نیست زیرا ایجاد نفخ و سنگینی و درد معده می کنند. بنابراین اگر بخواهند کدو بخورند حتما باید آنرا با ادویه های گرم مانند خردل و سیر و فلفل بخورند.

حکایت کدو و آن کنیزک و خر و خاتون در مثنوی مولوی
نگاه کنید به این منبع

نوشتاری پیرامون کتاب کدو
"دوازده حکایت گزینش شده از کتاب کدو مطبخ قلندری، تالیف عُزلتی خلخالی، عارف و شاعر متوفای۱۰۵۲ ھ. ق"
"تا بـَـرد بهره زخوان کرمش می گردد/ سرفـَغفور کدو مطبخ دست فقرا"

استفاده از کدو در برخی اصطلاحات
١ - کله کدو : کله طاس - کچل - کسی که سرش مو نداشته باشد، اعم از آنکه سرش ریخته یا سرش را تراشیده باشند - بیشتر به کسی که سرش را تراشیده اند گفته می شود (فرهنگ لغات عامیانه ٔ جمالزاده ) - سر تراشیده (دهخدا) - در تداول عامه ، آنکه سرش شبیه به کدو باشد (فرهنگ فارسی معین )
٢ - چنار و کدو : کنایه از تباین و عدم تناسب دو چیز یا دو شخص است (لغت نامه دهخدا)
٣ - کدو زدن : کدو زدن ظاهراً نوعی از مراسم و تفریحات نوروز بوده است - قومی از دیلم ، در نوروز بر عادت خویش به این ناحیه آمدند زیرا که معلوم داشتند که در این روز مردم به کدو زدن و لهو و لعب و گوی بازی کردن مشغول باشند (لغت نامه دهخدا)
 
"کدو" : در برخی از سروده ها

چو کشکین بخوردند می خواستند/ زبانها به زمزم بیاراستند
زن پیرگفت ارمی ات آرزوست/می است ویکی نیزکهنه که دوست
بریدم کدو را که نوبد سرش/ یکی جام کردم نهادم برش
بدو گفت بهرام چون می بود/ ازان خوبتر جامها کی بود
زن پیر رفت و بیاورد جام/ ازان جام بهرام شد شادکام : فردوسی

چو درد گیرد دندان تو عدو گردد
زبان تو به طبیبی بگرد او گردد
یکی کدو ز کدوها اگر شکست آرد
شکسته بند همه گرد آن کدو گردد : مولوی

کس از سربزرگی نباشد بچیز
کدو سربزرگ است و بیمغز نیز : سعدی
مغز سران کدوی خشک اشک یلان زرشک تر
زین دو به تیغ چون نمک پخته ابای معرکه : نظامی گنجوی

مرد که خودپسند شد همچوکدو بلند شد
تا نشود ز خود تهی پر نشود کدوی او : مولوی

حیی که بقدرت سر و رو می‌سازد
همواره هم او کار عدو می‌سازد
گویند قرابه گر مسلمان نبود
او را تو چه گویی که کدو می‌سازد : خیام

کدو برکشیده طرب رود را
گلوگیر گشته به امرود را : نظامی گنجوی

زلفت هزاردل به یکی تارمو به بست
راه هزارچاره گر ازچارسو به بست
تا عاشقان به بوی نسیمش دهند جان
بگشود نافه‌ای و در_ آرزو به بست
ساقی به چند رنگ می اندر پیاله ریخت
این نقش‌ها نگر که چه خوش در کدو به بست : حافظ

وحشی که همیشه میل ساغر دارد
جز باده کشی چه کار دیگر دارد
پیوسته کدویش ز می ناب پر است
یعنی که مدام باده در سر دارد : وحشی بافقی

بادهٔ عشق در کدوی من است
مستی چرخ از سبوی من است
هفت دریا اگر شود پر می
کمترین جرعهٔ گلوی من است : فیض کاشانی

حدیث توبه رها کن سبوی باده بیار
سرم کدو چکنی یک کدوی باده بیار
دو قبله نیست روا، یا صلاح یا باده
سر صلاح ندارم سبوی باده بیار : خاقانی

نشنیده‌ای که زیر چناری کدو بنی
برجست و بر دوید برو بر به روز بیست
پرسید از چنار که تو چند روزه‌ای
گفتا چنار عمر من افزون‌تر از دویست
گفتا به بیست روز من از تو فزون شدم
این کاهلی بگوی که آخر ز بهر چیست
گفتا چنار نیست مرا با تو هیچ جنگ
کاکنون نه روز جنگ و نه هنگام داوریست
فردا که بر من و تو زد باد مهرگان
آنگه شود پدید که نامرد و مرد کیست : انوری

نیستم غمگین که خالی چون کدویم می‌کنند
کز می گلرنگ، صاحب آبرویم می‌کنند
گرچه می‌سازم جهانی را ز صهبا تر دماغ
هر کجا سنگی است در کار سبویم می‌کنند : صائب تبریزی

عزیزا گر بدست آری کدویی
پدید آری برو چشمی و رویی
کدو پر یخ کنی و آنگه بداری
که تا اشگی همی ریزی بزاری
چو باران گرچه آن اشگست بسیار
بچشم کس ندارد هیچ مقدار
همه در جنب قدرت همچنانیم
اگر خندیم و گر اشگی فشانیم
هزاران دل برین آتش کبابست
کرا پروای این یک قطره ‌آبست
نگردد ز اشگ تو حکم خدایی
چه گویی با که ای و در کجایی
اگر هر دو جهان نابود باشد
خدا را نه زیان نه سود باشد : عطار نیشابوری

بدخواه تو خود را به بزرگی چو تو داند
لیکن مثل است این که چناری و کدویی : انوری

کدو در صحن بستان چیست باری
که جوید سربلندی با چناری  : امیرخسرو دهلوی

بوی هراسناکی ، از بوته های سوخته می آید
و قطره های خون من ، از جای زخم داس
گل های آبدار کدو را ، پژمرده می کند
و موش های مرده را آنجا نگاه کن
که موش های مرده ی خونین دهان و گوش
در بوته های جالیز ، افتاده اند
شاید نسیم طاعون ، از انحنای دور کویر
در گردباد عربده جو ، سینه می کشند
وز تنگنای زاویه ی مبدا
ناو سیاه خورشید ، با بار سرب و باروت می آید : منوچهر آتشی

مصرف تخمه کدو با یار_جانی

و "تخمه" بشکنی ، با یار جانی!
که شاید "بت شکن" خود را، بخوانی؟
و "تخمه ژاپونی" را ، بار کردی
به "لندن" می بری ، تا می توانی؟!

دکتر منوچهر سعا دت نوری

منابع و مآخذ
کدو : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
کدو : تارنمای لغت نامه دهخدا
خواص کدو : تارنمای جوان امروز
خواص کدو و تخمه کدو : بسیاری از تارنماها
سروده ها ی کدو : تارنمای گنجور
آگاهی هایی پیرامون "دریاچه ی کدو" : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
درباره کدو حلوایی چه می‌دانید؟ نوشتاری در تارنمای دریچه ی خبر
تصاویر کدوی کمر باریک شهربسطام و کدوی قلیانی :  تارنمای تادیبی
کتاب کدو مطبخ قلندری ، نوشتاری از  محمد مهدی حسنی : تارنمای حسنی      
آشنایی با خواص کدو سبز ، نوشتاری از شهره فرجی : تارنمای همشهری آنلاین
خواص کدو ، نوشتاری از ربابه (فرزانه) دریاباری : تارنمای گیاه درمانی رباب
تخمه کدو  و "کدو" ها در زنجیری ازسروده ها ، از همین نگارنده : تارنمای ایرانیان

۱۳۹۱ اسفند ۶, یکشنبه

یاد نامه ها : ۵ - یاد نامه ی محمد مختاری


ماجرای زندگی او : محمد مختاری سراینده ، نویسنده ، مترجم و منتقد و یکی از اعضای فعال کانون نویسندگان ایران بود.
محمد مختاری روز ۱ اردیبهشت سال ۱۳۲۱در مشهد به دنیا آمد. وی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مشهد گذراند و سپس وارد دانشگاه فردوسی مشهد شد و در سال ١٣٤٨ در رشته زبان و ادبیات فارسی فارغ‌التحصیل گردید. نخستین سروده های او در همین سال‌ها در مجلات نگین و فردوسی به چاپ رسید. او در سال ١٣۵٢ فعالیت خود را در بنیاد شاهنامه فردوسی آغاز کرد و پس از مدتی به عضویت هیئت‌علمی آن درآمد. حاصل کارهای او در این سال‌ها تصحیح داستان سیاوش شاهنامه بود که به سال ١٣٦٣ بدون ذکر نام او در روی کتاب و فقط باذکر نام در مقدمه منتشر شد. از سال ۵٧ تا ۵٩ تا زمان به اصطلاح انقلاب فرهنگی در دانشکده هنرهای دراماتیک به تدریس پرداخت.
محمد مختاری از سال ١٣۵٩ تا سال ١٣٦٠ دبیر کانون نویسندگان ایران بود و در همین وقت به جمع‌ آوری مجموعه شعر بهار و واقعه نیز پرداخت که در سال ١٣٦١ با دستگیری و زندانی شدنش این مجمومه ازمیان رفت. تا سال ١٣٦٣ در زندان بود و حکم انفصال دائم از کلیه خدمات دولتی برای او صادر شد. در سال ١٣٦٣ از زندان آزاد شد و در این سال‌ها به سرودن منظومه ی ایرانی، خیابان بزرگ و سحابی خاکستری پرداخت که این کتاب‌ها بعدها توسط انتشارات توس به چاپ رسید.
همسر و فرزندان او : محمد مختاری در سال ١٣۵١ با مریم حسین‌زاده، نقاش، ازدواج کرد که حاصل آن دو پسر به نام‌ سیاوش و سهراب است.
فعالیت های روزنامه نگاری او : محمد مختاری از سال ١٣٦۵ عضو شورای سردبیری مجله ی "دنیای سخن" شد . پس از آن نیز با مطبوعات دیگر از جمله "تکاپو" همکاری نزدیک داشت.
نوشتار ها و آثار او :در وهم سندباد (۱۳۵۵) - قصیده‌های هاویه (۱۳۵۶) - بر شانه فلات (۱۳۵۶) - شعر ۵۷ (۱۳۵۸) - منظومه ی ایرانی (۱۳۶۸) - انسان در شعر معاصر (۱۳۷۲) - تمرین مدارا (۱۳۷۷).
کتاب تمرین مدارا حاوی بیست مقاله در بازخوانی فرهنگ مدارا در ایران است. مقاله های این کتاب که بیشتر در مجله های آدینه، تکاپو، فرهنگ، توسعه، گردون و دیگر مجلات دهه هفتاد منتشر شده  تلاشی بوده است در بسط تفکر انتقادی و تمرین مدارا در ایران.
مختاری نوشتارهایی نیز در بررسی آثار شاعران معاصر از جمله نیما یوشیج و منوچهر آتشی دارد.
وی در تدوین و انتشار متن اعتراض ۱۳۴ نویسنده ایرانی،‌ به سانسور و محدودیت آزادی بیان، نقش فعالی داشت. بخشی‌ از متن این نامه که در تاریخ ۲۳ مهر ۱۳۷۳ منتشر شد به شرح زیر است: "...ما نویسنده‌ایم، یعنی احساس و تخیل و اندیشه و تحقیق خود را به اشکال مختلف می‌نویسیم و منتشر می‌کنیم. حق طبیعی و اجتماعی و مدنی ماست که نوشته‌مان – اعم از شعر یا داستان، نمایشنامه یا فیلمنامه، تحقیق یا نقد، و نیر ترجمه آثار دیگر نویسندگان جهان – آزادانه و بی هیچ مانعی به دست مخاطبان برسد. ایجاد مانع در راه نشر این آثار، به هر بهانه‌ای، در صلاحیت هیچ کس یا هیچ نهادی نیست. اگر چه پس از نشر راه قضاوت و نقد آزادانه درباره آنها بر همگان گشوده است. هنگامی که مقابله با موانع نوشتن و اندیشیدن از توان و امکان فردی ما فراتر می‌رود، ناچاریم به صورت جمعی - صنفی با آن روبرو شویم، یعنی برای تحقق آزادی اندیشه و بیان و فکر و مبارزه با سانسور، به شکل جمعی بکوشیم، به همین دلیل معتقدیم: حضور جمعی ما، با هدف تشکل صنفی نویسندگان ایران متضمن استقلال فردی ماست... پس اگر چه توضیح واضحات است، باز می‌گوییم: ما نویسنده‌ایم. ما را نویسنده ببینید و حضور جمعی ما را حضور صنفی نویسندگان بشناسید"
نظر چند نویسنده و سراینده در مورد او
"محمد مختاری، شاعر و نویسنده‌ای که عضو هیچ حزب و تشکیلات سیاسی نبود و تنها به جرم دگر اندیشی و داشتن اندیشه‌هایی که قاتلانش آن را برنمی تافتند" : پرویز جاهد
" ُنه سال است که ... و پوینده و مختاری با شش هزار خاطره خونین همراه شده اند و هنوز راههای سرزمین ما در کوچه‌های کردستان، خوزستان، شیراز، تهران، آذربایجان، در مارپیچ معبدها و بازارهایشان به تپه‌های اعدام می رسند و هرروز و هربار که ما کتاب این شاعران را می‌خوانیم، آنها برمیخیزند تا در چهره انسانی دیگر که به رود و آب و رودابه نگاه کرده است از نو به قتل برسند- دسامبر ٢٠٠٧ " : نسیم خاکسار
"بیش از یک دهه از اولین دیدار و آخرین دیدارم با محمد مختاری می گذرد.فرصتی پیش آمده بود که با او در هلند دیداری داشته باشیم.. محمد با همگان به گفتگو نشست. نه در جایگاه یک سخنران بلکه طرفی از گفت وشنود. رفتار و فروتنی او آنچنان در من اثر گذار شد که غرق در گفته های کوتاه و پر معنی او شدم. برای من روزهای سختی بود. روزهائی که بدنبال گمشده ای در خود بودم. حس غریبی داشتم. همچون بادکنک های رها شده در هوا. روی زمین نبودم. هر چه بیشتر به گفته های محمد دقیق می شدم، احساس نزدیکی به زمین در من بیشتر می شد" : حمید حمیدی
"در شعر مختاری عاشقان نه این که نباشند ، هستند ، اما کمتر آفتابی می شوند. راستی کجایند این عاشقان تا از سپیدی بگویند... مختاری نگران است و این نگرانی در شعرش موج می زند" : مهدی مرعشی
"چشم‌هایت را که می‌بندی - مختاری مختاری مختاری -این کویر آهو آن کویر کودک -همه می ‌گویند - مختاری مختاری مختاری" : رضا براهنی
"... در کدام خیابان ، راه را بر او بستند و در خلوت کدام خود رو
بر دیدگانش چشم بند زدند؟
در کدام ساخلو ، او را به تخت بستند و دست با وضوی کدام ناپاک
بر جای جای تنش آتش نشاند؟
کدامین ریسمان ، گلوی او را فشرد و کدام پرنده آخرین فریاد او را شنید؟
آنگاه در خالی_ کدام خیابان ، پیکر بیجانش را رها کردند و بزدلانه در تاریکی گم شدند
بی آنکه نگاه پرنده ای را دریابند که بر پلک های بسته ی او ، خیره بود
و بر شقاوت انسان گواهی می داد
ای ابر سیاه ، مرا با خود به آسمان تهران ببر
می خواهم امشب بر سوگواران شهر ببارم ..." : مجید نفیسی

نمونه هایی از سروده های او:
تا شام آخر
نزدیک شو ، اگر چه نگاهت ممنوع است
زنجیره​ ی اشاره همچنان از هم پاشیده است
که حلقه های نگاه ، در هم قرار نمی گیرد
دنیا نشانه های ما را
در حول و حوش غفلت خود دیده است و چشم پوشیده است
نزدیک شو ، اگر چه حضورت ممنوع است
وقت صدای ترس ، خاموش شد گلوی هوا و ارتعاشی دوید در زبان
که حنجره ، به صفت هایش بدگمان شد
تا اینکه یک شب از خم طاقی یک صدایت ، لرزید و ریخت در ته ظلمت
و گنبد سکوت در معرق درد برآمد
یک یک درآمدیم در هندسه ی انتظار
و هر کدام روی نیمکتی یا زیر طاقی و گوشه میدانی خلوت کردیم
سیمای تاب خورده که خاک را چون شیارهایش آراسته است
و خیره مانده است در نفرتی قدیمی که عشق را همواره آواره خواسته است
تنها تو بودی ، انگار که حتی روی نیمکتی نمی بایست بنشینی
و در طراوت خاموشی و فراموشی بنگری
هجوم وقاحت
پیشانی از هجوم وقاحت کبود می‌شود ، وقتی که بر مزار شهیدان عبور می‌کنند
وقتی که سینهٔ هوا را می‌شکافند، و باد جامه‌هاشان بر شعار دیوارها می‌دمد
اینان ، که جامه‌های عزا را به‌عاریت پوشیده‌اند
از قعر چشم خلق، میراث روشنای شهیدان را ، بیرون می‌کشند
گـُل در نهیب تند گلوله شکفت و اکنون کنار سنبله‌ها
اندام‌های کاکتوسی سر بر کشیده‌اند
کلپاسه‌های فربه ، از سوراخ‌های بیم در هرم انقلاب خلایق بیرون خزیده‌اند
وز شانه‌های مردم بالا می‌آیند و موج می‌زنند
در آفتاب پیروزی ، خورشید در تلآلؤ اندام‌های حمق سرافکنده می‌رود
بازارها ، که پارچه‌های بلند را حرّاج کرده‌اند
فوج بلند جامگان را در‌ چشم آفتاب می‌گردانند
و روز بر انحنای تند شرارت افول می‌کند
بر چشم‌ها سیاه می‌کشند ، بر قلب‌ها سیاه می‌کشند
بر شانه‌ها ، قساوت را می‌گردانند
و سفره‌ها را ، بر گردهٔ خلایق پهن می‌کنند
خونابهٔ فشردﻩٔ گنجشک‌ها را ، در هاون سر می‌کشند تا بار‌شان بیفزاید
و سنگ‌های گورستان را ، آذین می‌بندند
و نام‌های شهیدان را ، بر تریج قبا می‌دوزند
کوهسار وحش
دروازه ‌های عمر/ بر گریوه ی غارت گشاده ست
و آفتاب ایام از کوهسار وحش مکرر برآمده ست
کز دوزخ "آمدند، کندند و سوختند کشتند و" ماندند
در نیمه‌های خاستگاه ‌های پگاه
پلک هایش را بر هم می ‌نهد
ناهید آب‌چهر و شش هزار سنگ
 از شاخه های درهم البرز فرو می‌غلتد... 
هامون
میان مان صدایی تبخیر شد و مرگ جار زد درون خالی اش را بی تحاشی
گذشت عمر در گذر شن و بی قراری خون که پاشنه به خاک می کوبد
و خاک، خاک، لایه لایۀ هزار ساله
و خاکروبه هایی کز شیپوری بزرگ اکنون بر ما می افشانند
پناه بوته های گز ، بتلخی آبی از کناره های عمر می رود
به سرنوشت شوره بر شیار برفگینۀ نمک ، نک می زنند
کلاغ پیر و کبک کاهل ، رباط های یاوۀ کپک زده
دهان گشوده اند به خمیازه
و در ردای باد تاب می خورد پوسیدگی و روزنامه های زرد و آبدیده
گاه از پر قبایی بیرون می پرد ...
جست و جو
دستی به نیمه ی تن خود می کشم ، چشم هایم را می مالم
اندامم را به دشواری به یاد می آورم
خَنجی درون حنجره ام لرزشی خفیف به لب هایم می دهد:
‏نامم چه بود؟ ، این جا کجاست؟
دستی به دور گردن خود می لغزانم
سیب گلویم را چیزی انگار می خواسته است له کند
‏له کرده است؟
در کپه ی زباله به دنبال تکه ای آیینه می گردم
چشمم به روی دیواری زنگار بسته می ماند
خطی سیاه و محو نگاهم را می خواند:
‏«آغاز کوچه های تنها ‏و مدخل خیابان های دشوار
‏تُف کرده است دنیا در این گوشه ی خراب
‏و شیب فاضلاب های هستی انگار این جا ‏پایان گرفته است»
باد عبور سال هایی کز این جا گذشته است اندامم را می برد
و سایه ای کرخت و شرجی درست روی سرم افتاده است...
منظومه ی ایرانی
چه کرده‌اند! چه کرده‌اند با این سرزمین!
تاوان شادکامی کیست این غراب؟
کز بالهاش گسترده دود جا به جا می‌شود
و مردمک هایش می‌گردد، می‌گردد، می‌گردد
در خانه ی عذاب...
نه چشم بی‌آرام اسفندیار تاب  آورده است
و نه زمین به دست های رستم خو کرده است
جنون رودابه است این سرزمین! ...

پایان او : محمد مختاری در ۱۲ آذر ۱۳۷۷ خورشیدی در تهران ترور شد. محمد مختاری یکی از قربانیانی ست که در گزارش نماینده ویژه ی سازمان ملل متحد از آنها نام برده شده است. این گزارش، قتل وی را در مجموعه‌ای از ناپدید شدن ها و قتل های دگراندیشان سیاسی (معروف  به قتل‌های زنجیره‌ای که در تابستان و پاییز سال ١٣٧٧ اتفاق افتاد) قرار می‌دهد.
جنازه ی محمد مختاری را طی مراسمی در میان حزن و اندوه ، در امامزاده طاهر کرج به خاک سپردند.

روح و روانش شاد و یادش گرامی باد

دکتر منوچهر سعادت نوری

منابع و مآخذ
محمد مختاری : تارنمای دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا
سروده های محمد مختاری : بسیاری از تارنماها
انچه که باید از مرحوم محمد مختاری بدانیم ، نوشتاری از سید جمال طباطبایی آزاد : تارنمای استاد و شاگرد
گشتی در دنیای ‌شعر محمدمختاری : تارنمای مهدی مرعشی
هم سرائی مقتولین در منظومه ایرانی محمد مختاری ، نوشتاری از نسیم خاکسار : تارنمای کتاب شعر
بازخوانی منظومه ایرانی شعر محمد مختاری ، نوشتاری از  عظیم خلیلی : نشریه ی چیستا - آبان و آذر ۱۳۷۰ - شماره های ۸۲  و ۸۳
نظر چند نویسنده و سراینده در مورد نظم و نثر محمد مختاری : کتب ، مجلات و تارنماهای گوناگون
شعر خوانی زنده یاد محمد مختاری

بخش های پیشین یاد نامه ها : ١ - یادنامه ی ایرج افشار ٢- یاد نامه ی دکترمهدی حمیدی شیرازی ٣ - یاد نامه ی جلال الدین همایی ٤ - یاد نامه ی فريدون توللی